دربارهی کتاب «چشمهایش»
معرفی کتاب
رمان تحسینبرانگیز بزرگ علوی با عنوان «چشمهایش» در سال 1331 منتشر شد و از همان زمان به شدت جنجالبرانگیز بود. داستان که جزو خواندنیترین و محبوبترین آثار بزرگ علوی به شمار میرود، دربارهی زنی به نام فرنگیس است که در مدرسهی هنری پاریس ثبتنام میکند. او دلباختهی رهبر جنبشی انقلابی در ایران است که استاد نقاشی هم هست. بزرگ علوی در این اثر تصویری ملموس و واقعگرایانه از جامعهی بحرانزدهی ایران که نوگرایی به آن تحمیل شده، ارائه میکند.
صاحب چشمها کیست؟
فرنگیس، زنی بسیار زیبا و ثروتمند از خانوادهای اعیان که میخواهد هنرمند هم باشد. ولی هنر پشتکار میخواهد و او کسی نیست که در این راه اصرار کند و حوصله به خرج دهد. به خصوص چون لای پر قو زندگی کرده است، هر چیزی ممکن است توجه او را از هنر دور کند.
شخصیت اصلی رمان «چشمهایش»
استاد ماکان، بزرگترین نقاش و مبارز ایرانی است و تحول روحی و کمال هنریاش داستان را پیش میبرد.
هنر نقاشی در «چشمهایش» چه نقشی دارد؟
• نویسنده با توسل به هنر نقاشی، دیدگاهش را دربارهی شرایط سیاسی و اجتماعی دورهی زندگیاش و انتقاد از آن بیان میکند.
• اشاره به نام نقاشان، تابلوها، اصطلاحات، ابزارها و واژگان نقاشی
• در بخشهایی توصیفها به مثابه تابلوی نقاشی در خیال مجسم میشوند.
• از خلال توصیفها و سبک نویسندگی بزرگ علوی میتوان مکاتب هنری نامبردهشده در رمان را مورد بررسی قرار داد.
• شخصیتهای رمان همگی به نوعی با هنر نقاشی پیوند دارند.
«چشمهایش» در کدام گونهی ادبی جای میگیرد؟
«چشمهایش» از نمونههای رمان هنرمند در ادبیات معاصر فارسی شناخته میشود. این نوع رمان از تعامل نقاشی و ادبیات شکل میگیرد.
با چه مضامینی در رمان «چشمهایش» مواجه میشویم؟
بزرگ علوی با استفاده از هنر و همزمان با روایت داستان عاشقانه، وضعیت اجتماعی و سیاسی جامعه را به تصویر میکشد. او با وصف تابلوهایی مثل «خانهی رعیتی» و «جشن کشف حجاب» از نابسامانیهای اجتماعی شکایت میکند. مضامین سیاسی موضوع اصلی تابلوهای ماکان هستند و البته موضوع اصلی کتاب هم موضوعات سیاسی و اجتماعی است. نویسنده برخی مقامات را به نقد میکشد که میخواهند با خرید آثار هنری، به نوعی خودشان را به نخبگان و روشنفکران وصل کنند؛ در صورتی که این نوع رفتار هیچ سودی برای مردم جامعه ندارد.
تأثیرپذیری بزرگ علوی از رئالیسمنویسها
بزرگ علوی دربارهی شیوهی داستاننویسی و تأثیرپذیریاش از نویسندگان گفته بود: «من سبک رئالیسم را انتخاب کردم، چون طور دیگری نمیتوانستم بنویسم. این کاری بود که من کردم. البته تحتتأثیر نویسندگان بزرگ دنیا بودم و یقین دارم که داستایوفسکی در من خیلی تأثیر داشت و نویسندگان آلمانی، استفان تسوایک، آرتور شمینسلر و همینطور رومن رولان، من از اینها یاد گرفتم و اینها نویسندگان سرشناس رئالیسم دنیا هستند.»
نویسنده در «چشمهایش» چه میخواهد بگوید؟
بزرگ علوی در «چشمهایش» گرفتاریهای زنان ایران را در دورهی حکومت رضاشاه به تصویر میکشد. زنان در آن دوره برای تحصیل، داشتن استقلال و فعالیتهای سیاسی با چالش روبرو بودند. او با شخصیت فرنگیس، زنی که در پاریس در رشتهی هنر تحصیل میکند، به واکاوی این موضوع میپردازد و نقشهای جنسیتزده و انتظارات جامعهی سنتی را به چالش میکشد.
ترجمه و عملکرد «چشمهایش»
بسیاری از نویسندگان سبک نوشتاری و توانایی علوی در پرداختن به مسائل پیچیدهی اجتماعی را ستودهاند. رمان «چشمهایش» به زبانهای عربی، کردی، هورامی و انگلیسی ترجمه شده است. خود بزرگ علوی آن را به آلمانی هم برگردانده بود. «چشمهایش» یکی از پرمخاطبترین آثار ادبیات فارسی به شمار میرود که تا به حال قطع رقعی شومیز آن به چاپ پنجاه و چهارم رسیده است.
دیگر آثار بزرگ علوی
گیلهمرد
53 نفر
گذشت زمانه
روایت
موریانه
سالاریها
چمدان
میرزا
ورقپارههای زندان
تاریخ ادبیات معاصر ایران، ترجمهی سعید فیروزآبادی
تاریخ و تحول ادبیات جدید ایران، ترجمه امیرحسین اکبری شالچی
ترجمههای بزرگ علوی
باغ آلبالو، آنتوان چخوف
حماسه ملی ایران، تئودور نولدکه
از رنجی که میبریم، جلال آلاحمد، نشر جامهدران
تهران شهر بیآسمان، امیرحسین چهلتن، نشر نگاه
سلول 18، علی اشرف درویشیان، نشر نگاه
دکتر نون زنش را بیشتر از مصدق دوست دارد، شهرام رحیمیان، نشر نیلوفر
شکوفههای عناب، رضا جولایی، نشر چشمه
کتاب سال بلوا، عباس معروفی، نشر ققنوس
مروری بر آنچه خواندیم
• رمان تحسینبرانگیز بزرگ علوی با عنوان «چشمهایش» در سال 1331 منتشر شد و از همان زمان به شدت جنجالبرانگیز بود.
• استاد ماکان، بزرگترین نقاش و مبارز ایرانی است و تحول روحی و کمال هنریاش داستان را پیش میبرد.
• نویسنده با توسل به هنر نقاشی، دیدگاهش را دربارهی شرایط سیاسی و اجتماعی دورهی زندگیاش و انتقاد از آن بیان میکند.
• نویسنده برخی مقامات را به نقد میکشد که میخواهند با خرید آثار هنری، به نوعی خودشان را به نخبگان و روشنفکران وصل کنند؛ در صورتی که این نوع رفتار هیچ سودی برای مردم جامعه ندارد.
• بزرگ علوی در «چشمهایش» گرفتاریهای زنان ایران را در دورهی حکومت رضاشاه به تصویر میکشد. زنان در آن دوره برای تحصیل، داشتن استقلال و فعالیتهای سیاسی با چالش روبرو بودند.
• رمان «چشمهایش» به زبانهای عربی، کردی، هورامی و انگلیسی ترجمه شده است. خود بزرگ علوی آن را به آلمانی هم برگردانده بود.
یک جرعه از کتاب
خلاصه کتاب
سالها بعد، زنی برای بازدید از تابلوهای استاد ماکان به مدرسه میرود. ناظم که زن را از روی نقاشی به خوبی میشناسد، از او سؤال میکند و جواب میخواهد. نام مستعار زن فرنگیس است و از خانوادهای ثروتمند است که در جوانی به نقاشی علاقمند بوده، ولی نقاشیهایش و حتی زیبایی چهرهاش توجه استاد را جلب نمیکند. برای همین تصمیم میگیرد به فرانسه مهاجرت کند و در آنجا در رشتهی نقاشی تحصیل کند. ولی بعد از چهار سال، میفهمد در نقاشی هنری ندارد و دلسرد میشود، بنابراین تصمیم میگیرد به ایران بازگردد. پیش از بازگشت، خداداد، دانشجوی جوانی که از مریدان استاد ماکان است به او پیشنهاد میدهد در مبارزهی مخفیانه ضد حکومت همکاری کند. فرنگیس این پیشنهاد را میپذیرد، اما در اصل هدفش نزدیکی به استاد ماکان است. بعد از بازگشت، فرنگیس با استاد ماکان همکاری میکند که نقاش نیز به او دل میبندد، اما موانع سر راهشان باعث میشود این دو به همدیگر نرسند. استاد ماکان به خاطر فعالیتهای سیاسیاش دستگیر میشود و فرنگیس برای نجات او از اعدام، به ازدواج با مردی تن میدهد که مدتهاست دلباختهی اوست. این مرد رئیس شهربانی است و براساس وساطتهای او، استاد ماکان تبعید میشود. فرنگیس که از ادامهی زندگی با رئیس شهربانی مستأصل و درمانده است، تنها و سرگردان میماند.
درباره نویسنده

سوالات متداول
م. به آذین: رمان به زبانی ساده، روان و یکدست نوشته شده است. پیداست که از یک قلم استادانه، از قلمی آزموده تراوش کرده است.