جغد سیاه
معرفی خواندنی‌ترین کتاب‌ها
دسته بندی: رمان عاشقانه

چشم‌هایش

بزرگ علوی
6 دقیقه
چشم‌هایش
58
0
چشم‌هایش چه داستان‌ها که نقل نمی‌کردند!
درباره‌ی کتاب «چشم‌هایش»

معرفی کتاب

رمان تحسین‌برانگیز بزرگ علوی با عنوان «چشم‌هایش» در سال 1331 منتشر شد و از همان زمان به شدت جنجال‌برانگیز بود. داستان که جزو خواندنی‌ترین و محبوب‌ترین آثار بزرگ علوی به شمار می‌رود، درباره‌ی زنی به نام فرنگیس است که در مدرسه‌ی هنری پاریس ثبت‌نام می‌کند. او دلباخته‌ی رهبر جنبشی انقلابی در ایران است که استاد نقاشی هم هست. بزرگ علوی در این اثر تصویری ملموس و واقع‌گرایانه از جامعه‌ی بحران‌زده‌ی ایران که نوگرایی به آن تحمیل شده، ارائه می‌کند.  

صاحب چشم‌ها کیست؟

فرنگیس، زنی بسیار زیبا و ثروتمند از خانواده‌ای اعیان که می‌خواهد هنرمند هم باشد. ولی هنر پشتکار می‌خواهد و او کسی نیست که در این راه اصرار کند و حوصله به خرج دهد. به خصوص چون لای پر قو زندگی‌ کرده است، هر چیزی ممکن است توجه او را از هنر دور کند. 

خلاصه کتاب چشمهایش

شخصیت اصلی رمان «چشم‌هایش»

استاد ماکان، بزرگ‌ترین نقاش و مبارز ایرانی است و تحول روحی و کمال هنری‌اش داستان را پیش می‌برد. 

هنر نقاشی در «چشم‌هایش» چه نقشی دارد؟

نویسنده با توسل به هنر نقاشی، دیدگاهش را درباره‌ی شرایط سیاسی و اجتماعی دوره‌ی زندگی‌اش و انتقاد از آن بیان می‌کند.  
اشاره به نام نقاشان، تابلوها، اصطلاحات، ابزارها و واژگان نقاشی
در بخش‌هایی توصیف‌ها به مثابه تابلوی نقاشی در خیال مجسم می‌شوند. 
از خلال توصیف‌ها و سبک نویسندگی بزرگ علوی می‌توان مکاتب هنری نام‌برده‌شده در رمان را مورد بررسی قرار داد. 
شخصیت‌های رمان همگی به نوعی با هنر نقاشی پیوند دارند.  

بریده ای از کتاب چشمهایش

«چشم‌هایش» در کدام گونه‌ی ادبی جای می‌گیرد؟

«چشم‌هایش» از نمونه‌های رمان هنرمند در ادبیات معاصر فارسی شناخته می‌شود. این نوع رمان از تعامل نقاشی و ادبیات شکل می‌گیرد. 

با چه مضامینی در رمان «چشم‌هایش» مواجه می‌شویم؟

بزرگ علوی با استفاده از هنر و همزمان با روایت داستان عاشقانه، وضعیت اجتماعی و سیاسی جامعه را به تصویر می‌کشد. او با وصف تابلوهایی مثل «خانه‌ی رعیتی» و «جشن کشف حجاب» از نابسامانی‌های اجتماعی شکایت می‌کند. مضامین سیاسی موضوع اصلی تابلوهای ماکان هستند و البته موضوع اصلی کتاب هم موضوعات سیاسی و اجتماعی است. نویسنده برخی مقامات را به نقد می‌کشد که می‌خواهند با خرید آثار هنری، به نوعی خودشان را به نخبگان و روشنفکران وصل کنند؛ در صورتی که این نوع رفتار هیچ سودی برای مردم جامعه ندارد.  

تأثیرپذیری بزرگ علوی از رئالیسم‌نویس‌ها

بزرگ علوی درباره‌ی شیوه‌ی داستان‌نویسی و تأثیرپذیری‌اش از نویسندگان گفته بود: «من سبک رئالیسم را انتخاب کردم، چون طور دیگری نمی‌توانستم بنویسم. این کاری بود که من کردم. البته تحت‌تأثیر نویسندگان بزرگ دنیا بودم و یقین دارم که داستایوفسکی در من خیلی تأثیر داشت و نویسندگان آلمانی، استفان تسوایک، آرتور شمینسلر و همین‌طور رومن رولان، من از این‌ها یاد گرفتم و این‌ها نویسندگان سرشناس رئالیسم دنیا هستند.» 

سخن نویسنده چشمهایش

نویسنده در «چشم‌هایش» چه می‌خواهد بگوید؟

بزرگ علوی در «چشم‌هایش» گرفتاری‌های زنان ایران را در دوره‌ی حکومت رضاشاه به تصویر می‌کشد. زنان در آن دوره برای تحصیل، داشتن استقلال و فعالیت‌های سیاسی با چالش روبرو بودند. او با شخصیت فرنگیس، زنی که در پاریس در رشته‌ی هنر تحصیل می‌کند، به واکاوی این موضوع می‌پردازد و نقش‌های جنسیت‌زده و انتظارات جامعه‌ی سنتی را به چالش می‌کشد. 

ترجمه و عملکرد «چشم‌هایش» 

بسیاری از نویسندگان سبک نوشتاری و توانایی علوی در پرداختن به مسائل پیچیده‌ی اجتماعی را ستوده‌اند. رمان «چشم‌هایش» به زبان‌های عربی، کردی، هورامی و انگلیسی ترجمه شده است. خود بزرگ علوی آن را به آلمانی هم برگردانده بود. «چشم‌هایش» یکی از پرمخاطب‌ترین آثار ادبیات فارسی به شمار می‌رود که تا به حال قطع رقعی شومیز آن به چاپ پنجاه و چهارم رسیده است. 

دیگر آثار بزرگ علوی

گیله‌مرد
53 نفر
گذشت زمانه
روایت
موریانه
سالاریها
چمدان
میرزا
ورق‌پاره‌های زندان
تاریخ ادبیات معاصر ایران، ترجمه‌ی سعید فیروزآبادی
تاریخ و تحول ادبیات جدید ایران، ترجمه امیرحسین اکبری شالچی

ترجمه‌های بزرگ علوی

باغ آلبالو، آنتوان چخوف
حماسه ملی ایران، تئودور نولدکه

اگر از این کتاب خوشتان آمد، این کتاب را هم پیشنهاد می‌کنیم
از رنجی که می‌بریم، جلال آل‌‌احمد، نشر جامه‌دران
تهران شهر بی‌آسمان، امیرحسین چهل‌تن، نشر نگاه
سلول 18، علی اشرف درویشیان، نشر نگاه
دکتر نون زنش را بیشتر از مصدق دوست دارد، شهرام رحیمیان، نشر نیلوفر
شکوفه‎‌های عناب، رضا جولایی، نشر چشمه
کتاب سال بلوا، عباس معروفی، نشر ققنوس

مروری بر آنچه خواندیم

رمان تحسین‌برانگیز بزرگ علوی با عنوان «چشم‌هایش» در سال 1331 منتشر شد و از همان زمان به شدت جنجال‌برانگیز بود.
استاد ماکان، بزرگ‌ترین نقاش و مبارز ایرانی است و تحول روحی و کمال هنری‌اش داستان را پیش می‌برد. 
نویسنده با توسل به هنر نقاشی، دیدگاهش را درباره‌ی شرایط سیاسی و اجتماعی دوره‌ی زندگی‌اش و انتقاد از آن بیان می‌کند.  
نویسنده برخی مقامات را به نقد می‌کشد که می‌خواهند با خرید آثار هنری، به نوعی خودشان را به نخبگان و روشنفکران وصل کنند؛ در صورتی که این نوع رفتار هیچ سودی برای مردم جامعه ندارد.  
بزرگ علوی در «چشم‌هایش» گرفتاری‌های زنان ایران را در دوره‌ی حکومت رضاشاه به تصویر می‌کشد. زنان در آن دوره برای تحصیل، داشتن استقلال و فعالیت‌های سیاسی با چالش روبرو بودند.
رمان «چشم‌هایش» به زبان‌های عربی، کردی، هورامی و انگلیسی ترجمه شده است. خود بزرگ علوی آن را به آلمانی هم برگردانده بود.

Separator

یک جرعه از کتاب

روزنامه‌ها جز مدح دیکتاتور چیزی نداشتند بنویسند. مردم تشنه‌ی خبر بودند و پنهانی دروغ‌های شاخدار پخش می‌کردند. کی جرأت داشت علناً بگوید که فلان‌چیز بد است، مگر ممکن می‌شد که در کشور شاهنشاهی چیزی بد باشد.
پرده‌ی «چشم‌هایش» صورت ساده‌ی زنی بیش نبود. صورت کشیده‌ی زنی که زلف‌هایش مانند قیر مذاب روی شانه‌ها جاری بود. همه‌چیز این صورت محو می‌نمود. بینی و دهن و گونه و پیشانی با رنگ تیره‌ای نمایانده شده بود. گویی نقاش می‌خواسته است بگوید که صاحب صورت دیگر در عالم خارج وجود ندارد و فقط چشم‌ها در خاطره‌ی او اثری ماندنی گذاشته‌اند. چشم‌ها با گیرندگی عجیبی به آدم نگاه می‌کردند. خیرگی در آن‌ها مشهود نبود، اما پرده‌های حائل بین صاحب خود و تماشاکننده را می‌دریدند و مانند پیکان قلب انسان را می‌خراشیدند. آیا از این چشم‌ها می‌بایستی در لحظه‌ی بعد اشک بریزد؟ یا اینکه خنده‌ی تلخی بجهد؟ اما دور لب‌ها خنده‌ای محسوس نبود. آیا چشم‌ها تنگ و کشیده بودند که بخندند و تماشاکننده را به زندگی تشویق کنند و یا دلخسته‌ای را بچزانند؟ آیا این چشم‌ها از آن یک زن پرهیزکار از دنیا گذشته بود، یا زن کامبخش و کامجوئی که دنبال طعمه می‌گشت، یا اینکه در آن‌ها همه‌چیز نهفته بود؟ آیا می‌خواستند طعمه‌ای را به دام اندازند؟ یا له‌له طلب و تمنی می‌زدند؟ آیا صادق و صمیمی بودند یا موذی و گستاخ؟ عفیف یا وقیح؟ آیا بی‌اعتنایی جلوه‌گر شده بود؟ یا التماس و التجاء؟ اگر التماس می‌کردند چه می‌خواستند؟ این نگاه، این چشم‌های نیم‌خمار و نیم‌مست چه داستان‌ها که نقل نمی‌کردند!
چند لحظه در اتاق سکوت حکمفرما شد. من همه‌اش در این فکر بودم که چگونه این زن را به حرف وادارم، اما به حرف حسابی، به حرفی که من مشتاق شنیدن آن بودم، نه به حرفی که او برای تسخیر من می‌زند. پهلوی خود می‌اندیشیدم که چگونه با این زن باید رفتار کرد. آیا باید با او مدارا به خرج داد، با استدعا و التماس به او نزدیک شد، یا آنکه این زن پرمدعا و خودخواه را باید با قدرت شخصیت مطیع ساخت؟ همین سکوت او پرمعنی بود. هم‌اکنون داشت با من بازی می‌کرد. اقلاً پس از اینکه با نگاهش مرا افسون کرد، حقش این بود که وقتی غلام را صدا زدم و به او دستور دادم که در اتاق را باز کند، حقش این بود که به نحوی تشکر خود را ابراز دارد. این زن به چشم‌های خود خیلی می‌نازد. با چنین طلسمی استاد را افسون کرده بود و حالا در مواجهه‌ی با من هم کامیابی نصیب او شد.
Separator

خلاصه کتاب

استاد ماکان نقاش و مبارز علیه دیکتاتوری رضاخان در تبعید از دنیا می‌رود. پرده‌ای به نام «چشم‌هایش» جزو آثار باقیمانده از اوست. چشم‌های زنی که انگار راز و رمزی در خود دارد. راوی داستان که ناظم مدرسه هنری استاد ماکان است کنجکاو می‌شود صاحب این چشمان مرموز را بیابد و بداند در زندگی استاد چه نقشی داشته. 
سال‌ها بعد، زنی برای بازدید از تابلوهای استاد ماکان به مدرسه می‌رود. ناظم که زن را از روی نقاشی به خوبی می‌شناسد، از او سؤال می‌کند و جواب می‌خواهد. نام مستعار زن فرنگیس است و از خانواده‌ای ثروتمند است که در جوانی به نقاشی علاقمند بوده، ولی نقاشی‌هایش و حتی زیبایی چهره‌‌اش توجه استاد را جلب نمی‌کند. برای همین تصمیم می‌گیرد به فرانسه مهاجرت کند و در آنجا در رشته‌ی نقاشی تحصیل کند. ولی بعد از چهار سال، می‌فهمد در نقاشی هنری ندارد و دلسرد می‌شود، بنابراین تصمیم می‌گیرد به ایران باز‌گردد. پیش از بازگشت، خداداد، دانشجوی جوانی که از مریدان استاد ماکان است به او پیشنهاد می‌دهد در مبارزه‌ی مخفیانه ضد حکومت همکاری کند. فرنگیس این پیشنهاد را می‌پذیرد، اما در اصل هدفش نزدیکی به استاد ماکان است. بعد از بازگشت، فرنگیس با استاد ماکان همکاری می‌کند که نقاش نیز به او دل می‌بندد، اما موانع سر راهشان باعث می‌شود این دو به همدیگر نرسند. استاد ماکان به خاطر فعالیت‌های سیاسی‌اش دستگیر می‌شود و فرنگیس برای نجات او از اعدام، به ازدواج با مردی تن می‌دهد که مدت‌هاست دلباخته‌ی اوست. این مرد رئیس شهربانی است و براساس وساطت‌های او، استاد ماکان تبعید می‌شود. فرنگیس که از ادامه‌ی زندگی با رئیس شهربانی مستأصل و درمانده است، تنها و سرگردان می‌ماند. 
Separator

درباره نویسنده

بزرگ علوی زاده‌ی تهران در 1282 است. او در دهه‌ی 1300 با صادق هدایت، مسعود فرزاد  و مجتبی مینوی گروه نوگرای ربعه را در برابر ادبیان سنت‌گرا تشکیل دادند. بزرگ علوی نخستین مجموعه داستانش را با عنوان «چمدان» در سال 1313 منتشر کرد. او که کمونیستی دوآتشه بود سه سال بعد همراه با گروه پنجاه‌وسه نفر دستگیر، محاکمه و به هفت سال زندان محکوم شد. پس از آن، بزرگ علوی به در نوشته‌هایش به واقع‌گرایی انتقادی رو آورد. بسیاری از منتقدان و ادیبان بزرگ علوی را بنیانگذار ادبیات داستانی زندان در زبان فارسی می‌دانند.  
Separator

سوالات متداول

علاقمندان به ادبیات معاصر ایران، آثار بزرگ علوی و داستان‌های سیاسی و عاشقانه
جمال میرصادقی: این رمان نقطه عطفی در مسیر ادبیات داستانی فارسی است.
م. به آذین: رمان به زبانی ساده، روان و یکدست نوشته شده است. پیداست که از یک قلم استادانه، از قلمی آزموده تراوش کرده است.
Separator

کتاب‌های مشابه

Separator

نظر کاربران

نظر خود را با ما به اشتراک بگذارید.